Pema definiciji socijalne isključenosti, koju možemo pronaći na internet stranici Kursa o socijalnoj uključenosti (http://www.inkluzijakurs.info/onlinekurs.php), ovaj pojam označava proces kojim pojedinci i grupe bivaju istisnuti iz ekonomskog, političkog, kulturnog ili društvenog sistema preko kojih se integrišu u društvo. To je proces kidanja veza između pojedinca i šire zajednice koji se može odvijati u jednoj ili više dimenzija: zapošljavanja, obrazovanja, učestvovanja u političkom životu, društvenim, kulturnim aktivnostima, mrežama socijalne brige i podrške. Na isti način mogu biti isključene i čitave geografske oblasti – sela, gradske četvrti, gradovi, pa i regioni…

Iz ove definicije sledi da su subjekti isključenosti pojedinci, grupe, i geografske oblasti, a do ove pojave obično dovodi njihovo siromaštvo, nedovoljno obrazovanje, ili diskriminacija zbog rasnih, verskih, političkih i sličnih razloga, ili po osnovu uzrasta, zdravstvenog stanja i drugih ličnih svojstava.

Objekt isključenosti, odnosno oblasti koje ostaju nedostupne ili teško dostupne socijalno isključenim osobama i grupama su ekonomski, politički, kulturni ili društveni sistem, preko kojeg se pojedinci i grupe integrišu u zajednicu.

Međutim, postoje brojni pokazatelji da je u Republici Srbiji značajan deo stanovništva veoma malo uključen u politički sistem, odnosno u procese donošenja odluka od opšteg značaja, usled nedekvatnog obrazovanja i informisanosti, odnosno zbog nepoznavanja društvenog, ekonomskog i političkog uređenja sopstvene zemlje. Dakle, u ovom slučaju se ne radi o pojedincima ili grupma, već o velikom delu populacije.

Površno posmatrano, teza o niskom stepenu uključenosti u politički sistem može delovati netačno, jer svi znamo da Ustav Republike Srbije garantuje da svaki punoletan, poslovno sposoban građanin ove zemlje ima pravo da bira i da bude biran, odnosno da putem izbora učestvuje u konstituisanju organa državne vlasti, i da utiče na to kakve će se odluke donositi u njegovo ime. Pored toga, u Srbiji se već (ili tek) dvadeset godina održavaju manje ili više slobodni izbori, putem ličnog i tajnog glasanja, i uz veliko interesovanje i učestvovanje značajnog dela stanovništva u ovom važnom društvenom procesu. Dakle, u ovoj oblasti ne postoji bitno ili trajno razmimoilaženje između ustavne proklamacije i stvarne društvene prakse.

Gde se, onda, može pronaći uporište za tezu prema kojoj je najveći deo stanovništva u veoma maloj meri uključen u politički sistem, odnosno u procese donošenja odluka od opšteg značaja? Ova tvrdnja zasnovana je na činjenici da veliki procenat građana ima veoma skromno znanje, odnosno brojne zablude o društvenom, ekonomskom i političkom uređenju sopstvene zemlje, te je stoga njihovo učešće u političkim procesima više formalno nego stvarno.

Primera radi, mnogi građani veruju da je u „vlasti“ ili „sistemu“ uzrok i potencijalno rešenje svih njihovih životnih problema, da je „država“ odgovorna za svaki poslovni neuspeh bilo kog privrednog subjekta, da sudovi ne samo da vode postupke, već i da ih pokreću, da tužilaštva ne samo da gone učinioce krivinih dela, već i da izriču krivične sankcije, da je javna svojina isto što i nekadašnja društvena, da je besplatno dobijene akcije najmudrije odmah prodati, da su javna akcionarska društva isto što i javna preduzeća, i tome slično, konfuziji kao da nema kraja.

Dakle, među velikim delom stanovništva preovlađuje nizak nivo znanja o državnoj vlasti, tj. o vrstama, nadležnostima, aktima i odnosima između državnih organa, zatim o ljudskim pravima i slobodama, o načinima za njihovo ostvarenje i zaštitu, kao i o principima po kojima se odvija ekonomski život društva. Neupućenost u funkcionisanje države, odnosno nedovoljno obrazovanje i informisanost, udaljava građane od mogućnosti da stvarno učestvuju u političkom životu i donošenju odluka od opšteg značaja. Iz tog razloga, sticanje znanja iz oblasti prava, ekonomije i politike trebalo bi da postane sastavni deo obaveznog obrazovanja, kako kroz formalni sistem obrazovnih institucija, tako i putem edukativnih programa u sredstvima informisanja koja se finansiraju iz državnog budžeta, odnosno putem obavezne pretplate.

Sticanjem znanja iz navedenih oblasti omogućiće se građanima stvarni uvid u njihova prava, i pružiće im se mogućnost njihovog istinskog ostvarenja i zaštite. Dakle, smisao i svrha sticanja znanja o pravu, ekonomiji i politici nije ništa drugo do zaštita samog sebe, svoje porodice i najšire zajednice kojoj pripadamo.

Poređenja radi, kao što svaki uređaj obavezno prati uputstvo o načinu njegovog korišćenja i opasnostima od pogrešne upotrebe, tako bi i demokratiju trebalo da prati „uputstvo“ u vidu obaveznog obrazovanja i informisanja o načinu njenog funcionisanja. U protivnom, građani će biti suštinski isključeni iz političkog života, odnosno iz procesa odlučivanja o pitanjima koja direktno utiču na njihove živote, a Ustavom zagarantovana prava mogla bi postati prazna proklamacija bez velikog odraza na stvarni život.

Petar Stojanović

Petar Stojanović

Diplomirani pravnik sa položenim pravosudnim ispitom i specijalizacijom u oblasti pravnih aspekata korporativnog upravljanja. Pohađa master akademske studije na poslovno-pravnom modulu na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Član Udruženja naučnih i stručnih prevodilaca Srbije.



  1. Bolek (Reply) on Monday 23, 2012

    Pitanje za autora: Da li znate kako je demokratija kao princip drzavnog uredjenja bila rangirana u staroj Grčkoj?

    • Petar Stojanović
      Petar Stojanović (Reply) on Monday 23, 2012

      Pretpostavljam da ste hteli da pitate da li znam kako je demokratija (atinska demokratija) bila rangirana u antičkoj filozofskoj misli?

      S obzirom da je Vaše pitanje retoričko, moj odgovor će biti u istoj formi: da li znate kako slobodni građani rangiraju tiraniju i oligarhiju, kao preostala dva oblika državnog uređenja grčkih polisa?

      • Petar Stojanović
        Petar Stojanović (Reply) on Monday 23, 2012

        Mala dopuna odgovora, za uvažene čitateljke i čitaoce koji, eventualno, nisu upoznati sa atinskom demokratijom, njenim „rangiranjem“ među antičkim filozofima, i alternativama ovom obliku uređenja koje su postojale u grčkim polisima:

        – Sredinom VI veka pre n.e., Atina se od aristokratske reformisala u demokratsku republiku.
        – Uspostavljeni su demokratski organi vlasti, među kojima je najviši bila narodna skupština (eklezija).
        – Narodnu skupštinu nisu činili predstavnici naroda (poslanici), već svi slobodni građani Atine, stariji od 20 godina, muškog pola, nezavisno od imovnog stanja, ali pod uslovom da su im oba roditelja takođe bili Atinjani. Dakle, radilo se o jednom vidu neposredne demokratije. (Tehnički je bilo moguće organizovati rad ovakve skupštine iz razloga što je broj građana u grčkim gradovima-državama bio veoma mali.)
        – Narodna skupština je donosila zakone, birala druge organe vlasti i vršila nadzor nad njima, odlučivala o ratu i miru, i o nizu drugih važnih pitanja. Na sednicama skupštine pravo na reč, kao i pravo na predlaganje zakona, imali su svi učesnici.
        – Postojali su i drugi demokratski organi vlasti, poput upravnog veća, porotnog suda i sl., a državni činovnici bili su podvrgnuti proveri pre stupanja na dužnost, zatim nadzoru tokom celog mandata (koji je, po pravilu, trajao godinu dana), kao i kontroli nakon okončanja mandata. To je bio prvi put u istoriji da su izvršni organi vlasti bili podređeni demokratskoj skupštini.
        – Zahvaljujući ovakvoj organizaciji vlasti, omogućen je neposredan odnos građana i političkih institucija, te se stoga može reći da je Atina bila primer narodne („demos“) vladavine („kratein“).
        – Čak su i grčki filozofi smatrali atinsku demokratiju pravim primerom demokratske organizacije društva, iako su druge oblike državnog uređenja smatrali superiornijim.
        – Tokom IV veka pre n.e., u vreme Platona i Aristotela, Atina je zapala u duboku krizu, pa samim tim i njene demokratske institucije.
        – Platon je smtarao da bi demokratiju trebalo ukinuti, a kao alternativu predlagao je vladavinu „filozofa-kralja“. U ovakvom pogledu na stvari, smatra se da je ključni nedostatak demokratije u tome što obrazovni nivo građana nije dovoljno visok da bi garantovao izbor najboljih vođa i najmudijeg pravca u kojem bi država išla. Krajnja posledica toga je preuzimanje vlasti od strane najlukavijeg i najrečitijeg demagoga, i uvođenje njegove lične vladavine, praćene represijom.
        – Savremeni prigovori atinskoj demokratiji upućuju se zbog toga što nije uključivala žene, robove i „strance“ u političke procese. Međutim, ukoliko uzmemo u obzir činjenicu da je robovlasništvo postojalo i vekovima nakon propasti Atine, kao i da žene nisu imale punopravno ušeće u demokratskim procesima sve do nedavno, možemo zaključiti da ovakve zamerke Atini, kao državi Starog veka, nisu korektne.
        – Pored Atine, postojalo je još nekoliko destina ili stotina demokratskih polisa (ukupan broj grčkih gradova-država kretao se oko 1500). Preostala dva oblika uređenja grčkih gradova-država bili su vladavina pojedinca (monarhija, ako je vlast nasleđena, odnosno tiranija, ako je preuzeta silom), i vladavina nekolicine najbogatijih pojedinaca (oligarhija).

  2. Milena (Reply) on Monday 23, 2012

    Verovatno bi “biram da me površno interesuje” bio odgovor velikog dela nedovoljno informisanog stanovništva. Da li treba da zamerimo nekome što ga pravo, ekonomija i politika ne zanimaju? Ipak se radi samo o deliću onoga što nas okružuje… i to neveselijem deliću. Naravno, svako snosi posledice svoje nezainteresovanosti, odnosno svog izbora.
    Sa druge strane, treba omogućiti onima koji su isključeni mimo svoje volje da saznaju više. Definitivno nedostaje edukativnog programa u tom smislu. Politika preplavljuje medije, ali nigde nema objašnjenja za početnike:).

    • Petar Stojanović
      Petar Stojanović (Reply) on Monday 23, 2012

      U ovom tekstu zamerka nije bila upućena građanima koji su površno zainteresovani za uređenje sopstvene države, već državnom sistemu obrazovanja i informisanja koji ne pruža nikakvo znanje iz te oblasti.

      Primera radi, pre šest godina se očekivalo od građana da se na referendumu izjasne da li su za usvajanje novog Ustava, tj. da odluče da li će Srbija ubuduće biti uređena u skladu sa predloženim tekstom najvišeg pravnog akta, ili ne. Istovremeno, tim istim građanima obrazovni sistem je pružao znanje o količinama i vrstama uglja koji se iskopa u oblasti Rur u Nemačkoj, a državna televizija je prikazivala čime baba Riska hrani psa Simu, kako se odvija dijalog između Kurčubića i Jataganca, ili neki program sličnog nivoa. Prema tome, može se pouzdano zaključiti da veliki procenat građana nije imao nikakvu predstavu o načelima Ustava za koji glasaju, pa čak ni o značaju ovog pravnog akta, na šta ukazuje i veoma slaba izlaznost na referendum, koja je bila na granici regularnosti. Dakle, u takvim okolnostima građani su isključeni iz političkih procesa, odnosno, njihovo učestvovanje u upravljanju društvom samo je formalnog, a nikako suštinskog karaktera.

      S obzirom da je Platonova ideja o filozofima koji postaju kraljevi utopijska, smatram da se pravi put za istinsko uključivanje građana u procese odlučivanja nalazi u njihovom kvalitetnom obrazovanju i informisanju iz oblasti na kojima se zasniva društveno i ekonomsko uređenje zajednice.